शेक्सपिअरवाला शशी
शशी कपूर यांचं नुकतंच निधन झालंय आणि त्या निमित्ताने त्यांचं नाट्यकला आणि चित्रपट क्षेत्रांतील योगदान पुन्हा नव्याने आठवतंय . शशी कपूर केवळ नाट्य -सिने अभिनेतेच नव्हते ,तर ते निर्माता ,दिग्दर्शक आणि पृथ्वी थिएटर चे प्रणेता असे बहुआयामी क्रिएटर होते . त्यांच्या नाट्य -चित्रपट क्षेत्रांतील योगदानाचे विविध पैलू बघत असताना आवर्जून लक्षात येतं ते चित्रपटांतील क्रॉसओव्हर पातळीवरचं प्रामुख्याने नोंदवता येईल असं काम आणि त्यांनी तिथे केलेलं भारतीयांचं प्रतिनिधित्व.त्यांत कुठे ही देशभक्तीचं बिरुद नव्हतं तर होत्या आपल्या रोजच्या जगण्यातल्या ,पाहण्यातल्या व्यक्तिरेखा .त्यांनी क्रॉस ओव्हर चित्रपटातून ही साकारलेल्या व्यक्तिरेखा सर्वसामान्य रोजच्या जगण्यातून उगवलेल्या असल्या तरी शशी कपूर हे खऱ्या अर्थाने भारतातील पहिले क्रॉसओव्हर स्टार होते असंच म्हणावं लागेल . त्यांनी त्यांच्या एकूण चित्रपट कारकिर्दीतील अनेक वर्षं सातत्याने क्रॉस ओव्हर चित्रपटांमध्ये काम केलं . त्यापैकी काही चित्रपटांची निवड अनेक आंतर्राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये झाली होती .त्यांचं क्रॉस ओव्हर चित्रपटातील योगदानाचा उल्लेख न करता आपल्याला पुढे जाताच येणार नाही . त्यांच्या नंतरच ओम पुरी,नसीरुद्दीन शाह ,शबाना आझमी इरफान खान ,तब्बू सारख्या अनेक भारतीय अभिनेत्यांना क्रॉसओव्हर चित्रपटांमध्ये आपल्या अभिनय क्षमतेला सिद्ध करण्याची संधी मिळाली . या पर्वाची सुरुवात मात्र शशी कपूर यांनी नेटाने आणि सातत्य राखून केली होती.
शशी कपूरना अभिनयाचा समृद्ध वारसा वारसाहक्कानेच मिळाला असंच म्हणायला हवं . त्यांचे वडील पृथ्वीराज कपूर हे भारतीय नाट्य-चित्रपट क्षेत्रातील नामवंत अभिनेते होते ,भाऊ राज आणि शम्मी यांनी ही चित्रपट क्षेत्रांत स्वतःच्या अभिनयाचा वेगळा ठसा निर्माण केला होता . अशा पार्श्वभूमीवर शशी कुठल्याही प्रभावाचं ओझं न बाळगता तितक्याच आत्मविश्वासाने आणि अंगभूत असणारा जंटलनेस दाखवत चित्रपटसृष्टीत आले . राज कपूर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या चित्रपटातील सुरुवातीच्या भूमिका सोडल्या तर इतर चित्रपटातील काम त्यांनी स्वबळावर मिळवलं.अभिनयात पृथ्वीराज ,राज आणि शम्मी यांचा ऑलरेडी ब्रँड निर्माण झालेला असताना ही त्यांना कॉपी न करता मूलभूत अंगिकारलेली नैसर्गिक अभिनयाची कास पकडून त्यांनी तसं धाडस केलं .म्हणून त्यांच्या अभिनयाबाबत सुरुवातीला समिक्षकांचं खूप चांगलं मत नसलं तरी शशी कुणाची कॉपी करतात अशी टीका नक्की झाली नाही . एकीकडे शशी तद्दन व्यावसायिक हिंदी चित्रपटांत भूमिका करत असताना दुसरीकडे आशयघन चित्रपटांमधून ही तेवढ्याच नेकीने काम करत राहिले .त्यातूनच उत्तम अभिनेता म्हणून ते घडत गेले . शशी लहान असल्यापासूनच पृथ्वीराजजींसोबत त्यांच्या नाटक कंपनीचा अविभाज्य भाग होते . पृथ्वी मधील नाटकांत अभिनयासोबतच ते वेळप्रसंगी स्टेज आणि लायटिंग चं ही काम करायचे. पृथ्वीराज यांनी सुरु केलेली नाटक कंपनी सोबत शशी भारतातील विविध ठिकाणी हिंदी नाटकांचे प्रयोग करायचे . तेच काम भारतात इंग्रजी नाटकांबाबत जेफ्री कँडल आणि त्यांची पत्नी लॉरा लीडेल यांचा “शेक्सपिअराना “ही नाटक कंपनी करायची . अनेकदा पृथ्वी आणि शेक्सपिअराना या दोन्ही ग्रुप ची नाटकं अनेक ठिकाणी एकामागोमाग व्हायचे . अशाच कलकत्याच्या एम्पायर थिएटर मधील नाट्यप्रयोगादरम्यान शशी आणि जेफ्री कँडल यांची मुलगी जेनिफर यांची भेट झाली . जेनिफर आणि तिची बहीण फेलिसिटी या दोघीही शेक्सपिअराना च्या नाटकांत भूमिका करायच्या . शशी आणि जेनिफर ही दोघं ही थिएटर च्या पॅशन मधून एकमेकांच्या जवळ आली. जेनिफर ने तोपर्यंत हिंदी नाटकांतच फक्त भूमिका करणाऱ्या शशी यांच्या इंग्रजी उच्चारणांवर विशेष मेहनत घेतली . त्याचा फायदा शशीना शेक्सपिअराना ग्रुप च्या नाटकांत आणि कालांतराने क्रॉसओव्हर चित्रपटांत भूमिका करताना झाला .शशी यांच्या
नाट्य -चित्रपट क्षेत्रांतील वाटचालीत त्यांची पत्नी जेनिफर यांची कायमच महत्वाची भूमिका राहिली आहे . त्यांचं वैयक्तिक आयुष्य ही देशाच्या ,भाषेच्या मर्यादा ओलांडून फक्त नाट्य -चित्रपट कलेच्या दिशेने प्रवास करणारं खऱ्या अर्थाने क्रॉस ओव्हर होतं . त्या दोघांमधील हीच कॉमन पॅशन त्यांच्या नात्यातील पहाट, माध्यान्ह आणि संध्याकाळ होती
शशी यांनी बालकलावंत म्हणून राज कपूर यांच्या काही चित्रपटांत भूमिका केल्या होत्या . त्यांची तरुण अभिनेता म्हणून “चार दिवारी “हा पहिला चित्रपट रिलीज होण्याच्या वाटेवर असतानाच
त्यांनी मर्चंट -आयव्हरी प्रोडक्शन चा देवगर हा चित्रपट साइन केला होता . तो अमेरिकन अँथ्रोपोलॉजिस्ट च्या आयुष्यावर आधारित होता .कंपनी मार्फत निर्माण होणाऱ्या पहिल्या इंग्रजी चित्रपट “देवगर “मधील नायकाच्या मध्यवर्ती भूमिकेसाठी मर्चंट यांना शशी यांचे नाव त्यांची ऍडव्हर्टायझिंग मधील ऑस्ट्रेलिअन मैत्रीण बेटी डेल गार्नो हिने सुचवले . त्यानुसार मर्चंट शशींना भेटले आणि पहिल्या भेटीतच त्यांना शशींच्या व्यक्तित्वाने मोहित केले. चित्रपटाची स्क्रिप्ट जेनिफर आणि शशी या दोघांनाही आवडलेली असल्यामुळे ते चित्रपट करण्यास तयार झाले . परंतु आर्थिक अडचणीमुळे तो चित्रपट बनू शकला नाही. शशी कपूर यांनी अभिनित केलेल्या दहा पेक्षा अधिक क्रॉसओव्हर चित्रपटांमध्ये सर्वांत जास्त चित्रपट शशीनी मर्चंट -आयव्हरी यांच्या सोबत केले आहेत . मर्चंट -आयव्हरी या अमेरिकेतील फिल्म कंपनीची स्थापना इस्माईल मर्चंट आणि जेम्स आयव्हरी या दोघांनी १९६१ ला केली होती . देवगर या चित्रपटाची निर्मिती होऊ न शकल्यामुळे मर्चंट यांनी रूथ प्रावर झाबवाला या दिल्ली स्थित जर्मन लेखिकेच्या “द हाऊसहोल्डर “या कादंबरीवर आधारित निर्मिती करत असलेल्या द हाऊस होल्डर याच नावाच्या चित्रपटासाठी शशीचा विचार केला . परंतु सदर चित्रपटातील नायकाची भूमिका ही साध्या मध्यमवर्गीय शाळा शिक्षकाची होती आणि त्या भूमिकेसाठी रुबाबदार आणि देखण्या व्यक्तिमत्वाचा शशी योग्य नाही असे रूथ आणि दिग्दर्शक जेम्स आयव्हरी या दोघांचेही मत होते . हे शशींना कळताच ते स्वतः दिल्लीला गेले आणि तिथल्या प्रसिद्ध सलून मध्ये जाऊन सद्यस्थितीत असलेल्या स्टायलिश हेअर कट चा नॉर्मल स्कुल टीचर सारखा हेअर कट करून ते दोघांनाही भेटले आणि स्कुल टीचर च्या साध्या भाषेत रूथ आणि जेम्स या दोघांशीही बोलले . अशा तऱ्हेने दोघांची त्या भूमिकेसाठी समंती मिळवून मुंबईत परतले आणि द हाऊसहोल्डर या चित्रपटांत शशींचा प्रवेश निश्चित झाला.
पुढे मर्चंट -आयव्हरी सोबत शशींनी एकूण सात चित्रपट केले . मर्चंट -आयव्हरी ,रूथ प्रावर झाबवाला आणि शशी कपूर यांनी लॉँग रन मध्ये अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि महत्वाचे चित्रपट एकत्रितपणे केले . त्यापैकी शेक्सपिअरवाला (१९६५) या चित्रपटाचा उल्लेख करावा लागेल . द हाऊसहोल्डर नंतर चा तो महत्वाचा चित्रपट होता . तो जेफ्री कँडल यांच्या शेक्सपिअराना या नाटक कंपनीच्या नाटक दौऱ्यावर आधारित हा चित्रपट होता . त्यात शशींसोबत जेनिफर ची बहीण फेलिसिटी कँडल ,मधुर जाफरी आणि शशीचे सासरे जेफ्री कँडल यांनी महत्वाच्या भूमिका केल्या . त्यानंतरचा बॉम्बे टॉकीं (१९७०) हा चित्रपट आला . तो मुंबईतील चित्रपट सृष्टीवर आधारित होता . यांत शशींनी पडद्यावर ही फिल्म स्टार चीच भूमिका केली . त्यांच्या सोबत या चित्रपटांत अपर्णा सेन ही होत्या आणि हिट अँड डस्ट (१९८३) हा चित्रपट ही केला .हिट अँड डस्ट रूथ हा रूथ च्या त्याच नावाच्या कादंबरींवर आधारित होता . हिट अँड डस्ट मध्ये जुली क्रिस्टी आणि उस्ताद झाकीर हुसेन हे सहकलावंत होते . हिट अँड डस्ट या चित्रपटाने शशी कपूर यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळवून दिली युनिव्हर्सल स्टुडिओ मध्ये त्यावेळी सर्वत्र हिट अँड डस्ट चे पोस्टर्स झळकत होते . ते लोकप्रियतेचं प्रतीक मानल्या जायचं . हिट अँड डस्ट चित्रपटाने व्यावसायिक यश तर मिळवलेच ,सोबत त्याची कान आणि इतर महत्वाच्या फिल्म फेस्टिवल्समध्ये ही निवड झाली . शेक्सपिअरवाला आणि बॉम्बे टॉकी ची ही पटकथा रूथ यांनी लिहिली होती . त्यानंतर रिलीज झालेला द डिसिव्हर्स (१९८७) हा जॉन मास्टर्स या ब्रिटिश आर्मी ऑफिसर ने लिहिलेल्या कादंबरीवर आधारित होता. इन कस्टडी (१९९४)हा अनिता देसाई यांच्या कादंबरीवर आधारित महत्वाचा चित्रपट शशींनी केला. त्यात त्यांनी वयस्क नूर नावाच्या उर्दू शायराची भूमिका केली होती इथे इस्माईल मर्चंट हे पहिल्यांदाच दिग्दर्शकाच्या भूमिकेत होते . सुरुवातीला इन कस्टडी मधील उर्दू अदबीने बोलणं आवश्यक असणाऱ्या नूर ही व्यक्तिरेखा साकारण्यासाठी आवश्यक असणारा आत्मविश्वास शशींमध्ये नव्हता म्हणून ते नूर ची भूमिका करण्यासाठी फार उत्सुक नव्हते परंतु खुद्द राज कपूर आणि शम्मी कपूर या दोघा भावांनी शशींना ही भूमिका आव्हान म्हणून स्वीकारण्यासाठीचा आग्रह केला आणि शशींनी ती भूमिका स्वीकारली. नूर चा राग ,अस्वस्थता ,परिस्थिती बाबतची विवशता हे सगळं त्यांनी अभिनयातून आणि देहबोलीतून व्यक्त केलं होतं . म्हणूनच नूर ची भूमिका शशींच्या कारकिर्दीतील अविस्मरणीय भूमिका ठरली.साईड स्ट्रीट्स (१९९६) हा शशी कपूर यांनी मर्चंट -आयव्हरी सोबत केलेला शेवटचा चित्रपट होता . मर्चंट -आयव्हरी यांच्यासोबतचं शशी यांचं असोसिएशन भारतीय चित्रपट क्षेत्रांतील महत्वपूर्ण घटना होती .शशी यांची पार्श्वभूमी ,जेफ्री कँडल यांचं मार्गदर्शन यामुळे शशी अभिनेता म्हणून अधिक प्रगल्भ आणि नैसर्गिक होते . ते कुठल्याही भूमिकेत आनंदाने सामावून जायचे . चित्रपटातील व्यक्तिरेखेत ते स्वतःचे अनुभव ,पूर्वग्रह ,उद्देश ,घटनेकडे बघण्याची भूमिका या सकट ते प्रवेश करायचे म्हणून त्यांचा अभिनय कधी ही मेलोड्रामा च्या जवळ गेला नाही . तो तितकाच अस्सल आणि नैसर्गिक राहिला.
मर्चंट -आयव्हरी या प्रोडक्शन कंपनी व्यतिरिक्त शशींनी अनेक क्रॉसओव्हर चित्रपटांमध्ये काम केलं . त्यांत सिद्धार्थ (१९७२)हा हरमन हेसे यांच्या कादंबरीवर आधारित होता . न्यूयॉर्क स्थित कॉनराड रुक्स यांना या कादंबरीने खूप प्रभावित केलं होतं . स्वतःच्या आत्मशोधासाठी निघालेला सिद्धार्थ आणि त्याचा त्या वाटेवरचा प्रवास अशी चित्रपटाची मध्यवर्ती कल्पना होती .शशींची सिद्धार्थ च्या मध्यवर्ती भूमिकेसाठी निवड झाली आणि त्यातल्या कमला च्या भूमिकेसाठी सिमी गरेवाल याना निवडलं . सिद्धार्थ रिलीज झाल्यावर त्याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला . सॅमी अँड रोझी गेट लेड (१९८७) हा स्टीफन फ्रिअर्स या इंग्लिश दिग्दर्शकांचा चित्रपट शशींनी केला . तो फार चर्चेत आला नाही . जोनाथन स्विफ्ट च्या गॅलिव्हर ट्रॅव्हल्स या कादंबरीवर आधारित चित्रपटाची टीव्ही मिनिस्ट्रीज ने निर्मिती केली ,त्यांत शशी यांची भूमिका होती . त्यानंतर जमील देहलवी या पाकिस्तानी दिग्दर्शकाच्या “जिना “या चित्रपटांत शशींनी narator ची भूमिका केली होती .या चित्रपटाला पाकिस्तानात अभूतपूर्व प्रतिसाद मिळाला होता . त्यानंतर प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे शशींनी चित्रपटांत काम करणं बंद केलं . त्याला ही वीस वर्षाहून अधिक काळ झाला .
प्रसिद्ध सतार वादक पंडित रविशंकर आणि शशी कपूर यांच्या क्रॉसओव्हर कला प्रवासांत एक विलक्षण साम्य जाणवतं . शशी कपूर यांनी जेव्हा मर्चंट -आयव्हरी ,रूथ प्रावर झाबवाला यांच्या समन्वयाने क्रॉस ओव्हर चित्रपट सृष्टीत पदार्पण केलं त्याच काळात पंडित रविशंकर हे ही यहुदी मेन्युहिन आणि जॉर्ज हॅरिसन या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरच्या प्रसिद्ध संगीतकारांसोबत भारतीय संगीताचे अनोखे प्रयोग करत होते . पंडितजींनी भारतीय संगीताचे मूळ सौन्दर्य न हरवता पाश्चात्य वाद्यांसोबत फ्युजन चे प्रयोग केले आणि भारतीय संगीत आंतरराष्ट्रीय पातळीवर नेले .तीच भूमिका चित्रपटांच्या बाबतीत शशी कपूर यांनी पार पाडली आणि दोघांनीही हे क्रॉस ओव्हर कलेचं दालन भारतीय कलावंतांसाठी उघडून दिले . हे त्यांचं मोठं श्रेयंच मानावं लागेल .
